पेणच्या गणेशमूर्तींचे समृद्ध अर्थचक्र

 

गणेशोत्सवाचे वेध लागले की संपूर्ण महाराष्ट्रात एक वेगळाच उत्साह, चैतन्य आणि धार्मिक वातावरण पसरते. बाप्पाच्या आगमनाची उत्सुकता घराघरांत आणि गल्लीबोळांत पाहायला मिळते. परंतु, या उत्सवाचा खरा आत्मा आणि त्याचा मूळ गाभा जर कुठे दडला असेल, तर तो रायगड जिल्ह्यातील पेण या ऐतिहासिक आणि कलासक्त शहरामध्ये! पेण हे केवळ एक शहर नाही, तर ते गणेशमूर्तींचे माहेरघर म्हणून संपूर्ण जगात विख्यात आहे.

 

यंदाच्या गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर पेणमधील मूर्ती कारखान्यांमध्ये अंतिम टप्प्यातील कामांना कमालीचा वेग आला आहे. दिवसाची रात्र करून काम करणारे कारागीर, रंगांचा दरवळणारा सुगंध, आणि रस्त्यारस्त्यांवर टांगांवर किंवा ट्रक्समध्ये रचल्या जाणार्‍या श्रींच्या मनमोहक मूर्ती... हे चित्र दरवर्षी पेणची ओळख अधिक गडद करते. यंदा पेणमधून सुमारे ३० लाख गणेशमूर्तींची विक्री होणार असून, त्यातून तब्बल १०० कोटी रुपयांपेक्षा अधिक आर्थिक उलाढाल होण्याचा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे.

 

हा केवळ एक आकडा नाही, तर तो एका पारंपरिक कलाउद्योगाने स्थानिक अर्थव्यवस्थेला दिलेली एक अभूतपूर्व आणि भक्कम संजीवनी आहे. पेणच्या गणेशमूर्ती उद्योगाचे वैशिष्ट्य म्हणजे हा उद्योग केवळ एका साच्यात माती किंवा प्लास्टर ओतून मूर्ती तयार करण्यापुरता मर्यादित नाही. हा एक व्यापक, गुंतागुंतीचा आणि रोजगाराच्या अनेक संधी निर्माण करणारा परिसंस्था आहे. एका गणेशमूर्तीची संकल्पना तयार करण्यापासून ते ती ग्राहकाच्या घरापर्यंत किंवा सार्वजनिक मंडळाच्या मंडपापर्यंत सुरक्षित पोहोचवेपर्यंतच्या प्रवासात शेकडो हात एकत्र काम करत असतात.

 

यात मूर्तीचे साचे बनवणारे मूर्तिकार, मूर्ती घडवणारे कारागीर, त्यांना ऊन-वार्‍यापासून सांभाळून वाळवणारे कामगार, आखीव-रेखीव रंगांची उधळण करणारे रंगकाम कारागीर, डोळ्यांत भाव भरणारे निष्णात चित्रकार, कलात्मक नक्षीकाम व सजावट करणारे कलाकार, सुरक्षित पॅकिंग करणारे कर्मचारी आणि शेवटी या मूर्तींची राज्यभरात व देशात वाहतूक करणारे वाहनचालक व वाहतूक व्यावसायिक... अशा अनेकविध घटकांचा यामध्ये थेट सहभाग असतो. यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात पेणमध्ये केवळ धार्मिक उत्साहच नसतो, तर कोट्यवधी रुपयांच्या अर्थचक्राला मोठी गती मिळालेली असते.

 

पेणच्या मूर्तींची मागणी केवळ रायगड किंवा कोकणापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. मुंबई, ठाणे, पुणे, नाशिक, कोल्हापूर, छत्रपती संभाजीनगर यांसारख्या महाराष्ट्रातील प्रमुख शहरांसह देशाच्या कानाकोपर्‍यात आणि अगदी परदेशातही पेणच्या गणेशमूर्तींना प्रचंड मागणी असते. गणेशोत्सवाच्या महिना-दोन महिने आधीपासूनच पेणहून राज्याच्या विविध भागांत जाणार्‍या वाहनांची रांगच्या रांग पाहायला मिळते.

 

३० लाख मूर्तींची वाहतूक करणे हे एक अवाढव्य आव्हान असते, परंतु पेणमधील सुरक्षित पॅकिंग यंत्रणा आणि वाहतूक व्यवस्थापन या आव्हानाला अत्यंत कौशल्याने पेलते. घरगुती गणपतींच्या नाजूक, लहान मूर्तींपासून ते सार्वजनिक मंडळांच्या भव्य आणि वजनदार मूर्तींपर्यंत सर्व प्रकारच्या मूर्तींची निर्मिती पेणमध्ये अत्यंत नियोजनबद्ध रीतीने केली जाते. त्यामुळे या उद्योगाची आर्थिक उलाढाल ही केवळ मूर्तींच्या थेट विक्रीपुरती मर्यादित न राहता कच्चा माल, रंग, वाहतूक, पॅकिंग साहित्य आणि उपहारगृहांसारख्या इतर पूरक व्यवसायांमध्येही मोठ्या प्रमाणावर फिरते. पेणच्या गणेशमूर्तींचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची सजीवता.

 

पेणच्या कारागिरांनी गणेशमूर्तींच्या चेहर्‍यावरील प्रसन्न भाव, आकर्षक आणि सुबक डोळे, सुरेख रंगसंगती, सुरेख दागिने व आसन आणि डोळ्यांत भरणारी सजावट यांमध्ये एक अद्वितीय ओळख निर्माण केली आहे. काळाच्या ओघात ग्राहकांच्या पसंतीत आणि बाजारपेठेत मोठे बदल झाले आहेत. आजचा ग्राहक अधिक जागरूक, सौंदर्यदृष्टी असणारा आणि नवनवीन प्रयोग आवडणारा आहे.

 

बदलत्या काळाची ही गरज ओळखत पेणच्या मूर्तिकारांनी परंपरेसोबतच आधुनिकतेची सुरेख जोड दिली आहे. पारंपरिक रूपांना धक्का न लावता, मूर्तींच्या आसनात, अलंकारांत आणि रंगसंगतीत त्यांनी अनेक नवनवीन प्रयोग यशस्वीरीत्या स्वीकारले आहेत. मात्र, हे बदल स्वीकारताना पेणच्या पारंपरिक कारागिरीचा मूळ गाभा, तिची नजाकत आणि तिची आत्मिक शुद्धता कायम ठेवण्याचे मोठे आव्हान मूर्तिकारांसमोर असते आणि ते त्यांनी आजही लीलया पेलले आहे.

 

मात्र, १०० कोटी रुपयांच्या या चकचकीत उलाढालीच्या मागे पेणच्या मूर्तिकारांचे आणि कामगारांचे अथक परिश्रम, अनिश्चितता आणि काही गंभीर प्रश्नही दडलेले आहेत. आज गणेशमूर्ती उद्योग एका बाजूला मोठ्या आर्थिक यशाची शिखरे गाठत असला, तर दुसर्‍या बाजूला वाढती महागाई, कच्च्या मालाचे (उदा. पीओपी, रंग, माती) गगनाला भिडलेले भाव आणि वाहतुकीचा वाढता खर्च यामुळे मूर्तिकारांच्या नफ्याचे प्रमाण घटत चालले आहे. त्यातच हवामानातील अनिश्चितता आणि पावसाचा लहरीपणा यामुळे वाळवणीच्या टप्प्यावर मूर्तींचे होणारे नुकसान हा दरवर्षीचा डोकेदुखीचा विषय ठरतो.

 

रासायनिक रंगांऐवजी पर्यावरणपूरक रंगांचा व मातीच्या मूर्तींचा वाढता आग्रह यामुळे मूर्तिकारांना तंत्रज्ञानात आणि निर्मितीच्या पद्धतींमध्ये मोठे बदल करावे लागत आहेत. मातीच्या मूर्ती घडवणे आणि त्या सुकवणे हे अधिक कौशल्याचे व वेळखाऊ काम असल्याने त्यासाठी लागणारे मनुष्यबळ आणि खर्चही अधिक असतो. याशिवाय, या उद्योगातील सर्वात मोठा प्रश्न म्हणजे कामगारांची उपलब्धता आणि या कलेचे भविष्य. गणेशमूर्ती कला ही केवळ एक व्यवसाय नसून ती एक पिढीजात चालत आलेली हस्तकला आहे.

 

परंतु, नव्या पिढीला या मेहनतीच्या आणि हंगामी स्वरूपाच्या उद्योगात टिकवून ठेवणे दिवसेंदिवस कठीण होत चालले आहे. १०० कोटींची उलाढाल होणार्‍या या उद्योगाला एका संघटित क्षेत्राचा दर्जा मिळणे अत्यंत गरजेचे आहे. मूर्तिकारांना मिळणारे कर्ज, विमा संरक्षण, कच्च्या मालाची योग्य दरात उपलब्धता, आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे मूर्ती वाळवण्यासाठी व साठवणुकीसाठी सुसज्ज अशी कायमस्वरूपी पायाभूत सुविधा मिळणे ही काळाची गरज आहे.

 

शासनाने केवळ उत्सवाच्या काळात या उद्योगाचे कौतुक न करता, पेणच्या या जागतिक दर्जाच्या कलेला क्लस्टर विकास योजनेच्या माध्यमातून अधिक बळकट करण्याची गरज आहे. पेणची गणेशमूर्ती कला ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वैभवाचा आणि लोककलेचा एक अनमोल हिरा आहे. यंदाच्या हंगामात अपेक्षित असलेली ३० लाख मूर्तींची विक्री आणि १०० कोटी रुपयांची उलाढाल ही केवळ आकडेवारी नाही, तर ती पेणमधील हजारो कुटुंबांच्या घामाचे, निष्ठेचे आणि कलेवरील निस्सीम श्रद्धेचे फलित आहे.

 

बाप्पाच्या आगमनाने संपूर्ण महाराष्ट्रात धार्मिक चैतन्य पसरत असताना, पेणच्या या पारंपरिक अर्थचक्राने स्थानिक गरिबांच्या, कारागिरांच्या आणि व्यापार्‍यांच्या आयुष्यात खर्‍या अर्थाने प्रकाशाची आणि समृद्धीची पाऊलवाट निर्माण केली आहे. परंपरेचा हा वारसा असाच पुढे नेण्यासाठी, या कलेला आधुनिकतेची जोड देत असतानाच तिच्या अस्तित्वाला व कारागिरांच्या हिताला संरक्षण देणे हे शासन आणि समाज या दोघांचेही आद्य कर्तव्य ठरते. तरच पेणच्या मातीतून आणि साच्यांतून आकारास येणारे बाप्पाचे प्रसन्न रूप येणार्‍या अनेक पिढ्यांना असेच आनंद आणि आर्थिक स्थैर्य देत राहील.