टीव्ही मालिकांमधून प्रेक्षकांची उघड फसवणूक!
Total Views |
उमाजी म. केळुसकर | ज्येष्ठ पत्रकार | टीव्ही वाहिन्यांच्या रुपेरी पडद्यावर दररोज संध्याकाळी सुरू होणारा मालिकांचा खेळ आता प्रेक्षकांच्या करमणुकीचा साधन न राहता, त्यांच्या मानसिक छळाचे केंद्र बनला आहे की काय, असा प्रश्न पडावा अशी आजची परिस्थिती आहे.
सुरुवातीला अतिशय कौटुंबिक, सामाजिक आणि आश्वासक विषयांचे मुखवटे घालून येणार्या या मालिका काही महिन्यांतच आपला खरा, कुरूप चेहरा दाखवू लागतात. एका संवेदनशील विषयावरून सुरू झालेला प्रवास शेवटी त्याच जुन्या, घासलेल्या कारस्थानांच्या दलदलीत जाऊन रुततो.
मराठी असो वा हिंदी, टीव्ही वाहिन्यांच्या रुपेरी पडद्यावर सध्या सुरू असलेला हा खेळ म्हणजे प्रेक्षकांच्या वेळेची, पैशाची आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे त्यांच्या बुद्धीची उघडउघड फसवणूक आहे, यात शंका नाही. कोणत्याही कलाकृतीचा एक आत्मा असतो, तिची एक निश्चित दिशा असते. चित्रपट किंवा नाटकाला सुरुवातीप्रमाणेच मध्य आणि शेवट असतो.
परंतु, मालिकांच्या दुनियेत शेवट हा शब्दच जणू काही निर्मात्यांच्या शब्दकोशातून हद्दपार झाला आहे. जोपर्यंत मालिकेचा टीआरपी चांगला मिळतो आहे, तोपर्यंत ती मालिका च्युइंगमसारखी ओढत राहणे, हा चॅनेल्सचा एकमेव धोरणात्मक निर्णय असतो. एखादा साधा कौटुंबिक प्रसंग किंवा सत्याचा खुलासा होण्यासाठी महिना-महिना प्रेक्षकांना ताटकळत ठेवले जाते.
एकाच प्रसंगाचे संथ चित्रण, पात्रांच्या चेहर्यावरील हावभाव दहा कोनातून दाखवणे आणि पार्श्वभूमीला वाजणारे कर्णकर्कश संगीत, यापलीकडे आज टीव्ही वाहिन्यांच्या रुपेरी पडद्यावर काहीही उरलेले नाही. प्रेक्षकांना खिळवून ठेवण्याच्या नादात कथेची गती इतकी मंद केली जाते की, आठवडाभर मालिका न पाहणार्या माणसालाही पुढच्या सोमवारी कथानक जिथल्या तिथेच असल्याचे पाहायला मिळते.
पूर्वीच्या काळात दूरदर्शनवर दाखवल्या जाणार्या मालिकांमध्ये साहित्यिक मूल्य, वास्तववादी लेखन आणि कलाकारांचा कसलेला अभिनय पाहायला मिळायचा. अवघ्या १३ किंवा २६ भागांमध्ये एक उत्तम कथा सांगून ती सन्मानाने पूर्ण केली जायची. परंतु, आजच्या खाजगी वाहिन्यांच्या युगात मालिकेची गुणवत्ता पूर्णपणे रसातळाला गेली आहे.
कथेची कोणतीही पूर्वतयारी नसताना केवळ रोजच्या रोज भाग प्रसारित करायचे म्हणून अत्यंत सुमार दर्जाचे संवाद आणि काल्पनिक प्रसंग तयार केले जातात. मालिकांची निर्मिती करणारी मंडळी आणि लेखक प्रेक्षकांना इतके गृहीत धरतात की, कथा कुठे चालली आहे याचे भान खुद्द लेखकालाही उरलेले नसते. केवळ व्यावसायिक नफ्यासाठी दररोज हजारो भागांची निर्मिती केली जाते.
या तांत्रिक आणि व्यावसायिक समीकरणांमध्ये कलेचा आणि मूळ कल्पकतेचा पूर्णपणे बळी दिला गेला आहे. याहून गंभीर बाब म्हणजे या मालिकांमध्ये दाखवली जाणारी अतार्किक आणि हास्यास्पद वळणे होय. विज्ञान, तर्कशास्त्र आणि मानवी भावनांची सर्रास थट्टा उडवणारे प्रकार आज रोजच्या भागात पाहायला मिळतात. एखादे मुख्य पात्र अपघातात मरण पावते, कौटुंबिक शोक पाळला जातो आणि काही महिन्यांनी तेच पात्र प्लास्टिक सर्जरी करून किंवा पुनर्जन्म घेऊन नव्या चेहर्यासह परत येते.
एखाद्या पात्राची स्मरणशक्ती जाणे आणि ती वर्षानुवर्षे परत न येणे, किंवा अचानक कोणाचेही अपहरण होणे, हे प्रकार इतके नित्याचे झाले आहेत की प्रेक्षकांनाही आता त्यात काही वावगे वाटेनासे झाले आहे. वास्तविक पाहता, हा प्रेक्षकांच्या विचारक्षमतेवर केलेला आघात आहे. मनोरंजनाचा दर्जा इतका खालावला आहे की, समाजाला प्रगतीशील विचार देण्याऐवजी टीव्ही वाहिन्यांच्या रुपेरी पडद्यावरील हे दृश्य पुन्हा एकदा अंधश्रद्धा, जुनाट रूढी-परंपरा आणि संकुचित विचारसरणीकडे खेचून नेत आहे.
विशेषतः घरातील लहान मुले आणि वृद्ध व्यक्ती दररोज कित्येक तास या मालिकांसमोर घालवतात. मालिकांमध्ये सातत्याने दाखवली जाणारी कट- कारस्थाने, अविश्वास, आणि हिंसक विचारसरणी नकळतपणे प्रेक्षकांच्या बालमनावर तसेच ज्येष्ठांच्या मानसिकतेवर अत्यंत वाईट परिणाम करत आहे. कुटुंबात आपापसातील संवाद वाढण्याऐवजी या मालिकांमुळे नकारात्मकता आणि संशयास्पद वातावरण तयार होत आहे. मनोरंजनाच्या नावाखाली प्रेक्षकांच्या मानसिक आरोग्याशी केला जाणारा हा खेळ अत्यंत चिंताजनक आहे, ज्याची गंभीर दखल आता समाजाने आणि प्रसारमाध्यमांनी घेण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
मालिकेतील पात्रांचे चित्रण तर कमालीचे एकांगी आणि नकारात्मक असते. घरात राहणार्या महिला दिवसभर भरजरी साड्या आणि जड दागिने घालून केवळ आणि केवळ एकमेकांविरुद्ध कट-कारस्थाने रचण्यात मग्न असतात. घरातल्याच सुनेला किंवा सासूला त्रास देण्यासाठी अन्नात विष कालवणे, खोटे गुन्हे अंगावर घालणे, अपघात घडवून आणणे असले गुन्हेगारी स्वरूपाचे प्रकार घरगुती मनोरंजनाचा भाग म्हणून दाखवले जातात.
ज्या समाजात आपण राहतो, तिथे खरोखरच २४ तास अशी कारस्थाने चालतात का, याचा विचार चॅनेलचे सर्वेसर्वा कधी करणार आहेत? कुटुंब व्यवस्था जोडण्याचे संस्कार देण्याचा आव आणणार्या या मालिका प्रत्यक्षात मात्र नात्यांमधील अविश्वास, संशय आणि द्वेष पेरण्याचे काम करत आहेत. युवा पिढीवर किंवा लहान मुलांवर याचा काय परिणाम होत असेल, याची कोणतीही सामाजिक जबाबदारी वाहिन्या स्वीकारायला तयार नाहीत. या संपूर्ण दुष्टचक्राच्या मुळाशी आहे टीआरपी (टेलीव्हिजन रेटिंग पॉईंट) चा अट्टहास आणि त्यातून मिळणारी जाहितींची कोट्यवधींची कमाई.
चॅनेल्स आणि निर्मात्यांसाठी मालिका ही कला नसून निव्वळ एक व्यवसाय आहे. जोपर्यंत प्रेक्षक या नकारात्मकतेने भरलेल्या मालिका गुपचूप पाहत राहतील, तोपर्यंत हा दर्जा सुधारण्याची सुतराम शक्यता नाही. ग्राहक मंचासारख्या कायदेशीर संस्थांमध्ये या विरोधात थेट दाद मागता येत नाही, कारण रटाळ असणे ही कायद्याच्या नजरेत सेवेतील त्रुटी ठरत नाही. नेमका याच तांत्रिक बाबीचा गैरफायदा हे व्यावसायिक घेत आहेत. ब्रॉडकास्टिंग कंप्लेंट कौन्सिल सारख्या संस्था असल्या, तरी त्या केवळ अश्लीलता किंवा तीव्र हिंसाचारावर नियंत्रण ठेवू शकतात, मालिकेच्या दर्जावर नाही.
आता वेळ आली आहे ती प्रेक्षकांनी जागृत होण्याची आणि आपल्या नकारअधिकाराचा वापर करण्याची. आज डिजिटल क्रांतीमुळे ओटीटी सारखे अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत, जिथे मोजकं, आशयघन आणि दर्जे दार मनोरंजन पाहायला मिळते. टीव्ही वाहिन्यांच्या रुपेरी पडद्यावर मांडलेल्या या रटाळ डोलाराला सुरुंग लावण्याचा एकमेव प्रभावी मार्ग म्हणजे चॅनेल बदलणे किंवा टीव्ही बंद करणे.
जेव्हा प्रेक्षक अशा फसव्या मालिकांकडे सामूहिकपणे पाठ फिरवतील आणि टीआरपीचा आलेख खालावेल, तेव्हाच या वाहिन्यांचे डोळे उघडतील. प्रेक्षकांच्या सहनशीलतेचा अंत पाहणे निर्मात्यांनी आता थांबवले पाहिजे. अशा वेळी प्रेक्षकांनी जागरूक होऊन स्वतःसाठी योग्य मनोरंजनाची निवड करायला हवी. मनोरंजनाच्या नावाखाली सुरू असलेला हा बौद्धिक कचरा थांबवून, पुन्हा एकदा दर्जेदार, वास्तववादी आणि सकस कथानकांकडे वळणे हेच भारतीय दूरदर्शनच्या भविष्यासाठी हितावह ठरेल.