निसर्गातील साहस अन् ? जबाबदारी

 

खारघरच्या डोंगरावर ट्रेकिंगसाठी गेलेला एक तरुण कपारीत अडकल्याची आणि अग्निशमन दलाच्या तत्परतेमुळे त्याची सुखरूप सुटका झाल्याची घटना नुकतीच समोर आली आहे. तीन तरुण उत्साहाच्या भरात ट्रेकिंगसाठी बाहेर पडले, परंतु योग्य खबरदारी आणि मार्गाची माहिती नसल्यामुळे एका तरुणाचा जीव थेट धोक्यात सापडला.

 

आजच्या तंत्रज्ञानाच्या युगात स्मार्टफोन आणि सोशल मीडियाचा वापर प्रचंड वाढला असून, तरुण पिढीवर त्याचा गहरा प्रभाव दिसून येत आहे. डोंगराच्या उंच कड्यावर उभे राहून सेल्फी काढणे, इंस्टाग्राम किंवा फेसबुकसाठी थरारक रील्स बनवणे आणि मित्रांमध्ये स्वतःची वाहवा मिळवणे, यांसारख्या गोष्टींसाठी तरुण स्वतःच्या अमूल्य प्राणाचीही पर्वा करत नाहीत. अशा प्रकारे अचानक घेतलेले धाडसी निर्णय अनेकदा अत्यंत विनाशकारी सिद्ध होतात, याची गंभीर जाणीव या पिढीने ठेवायला हवी.

 

पावसाळ्याच्या दिवसांत डोंगर-दर्‍यांचे सौंदर्य अनुभवायला जाणे, धबधब्यांच्या ठिकाणी फिरणे किंवा ट्रेकिंग करणे ही आजच्या तरुणाईसाठी एक लोकप्रिय आवड बनली आहे. निसर्गाच्या कुशीत जाऊन ताणतणाव विसरणे यात गैर काहीच नाही. मात्र, निसर्गाचा आनंद लुटत असताना स्वतःच्या सुरक्षेची आणि जबाबदारीची जाणीव विसरली की आनंदाचा हा प्रवास एखाद्या मोठ्या दुर्घटनेत बदलू शकतो, हेच या घटनेने पुन्हा एकदा अधोरेखित केले आहे.

 

सुदैवाने, खारघर अग्निशमन केंद्राचे अधिकारी आशीष दळवी आणि त्यांच्या टीममधील सुरज पाटील, अजय वाघ, प्रीतम पाटील, निलेश मढवी, के. वाय. पाटील यांसारख्या धाडसी जवानांनी प्रसंगावधान राखून, पावसामुळे निसरड्या झालेल्या डोंगरावर आणि घसरणीच्या धोकादायक परिस्थितीत स्वतःचा जीव धोक्यात घालून या तरुणाला सुरक्षित बाहेर काढले. या दलाच्या कामगिरीचे जितके कौतुक करावे तितके थोडेच आहे, परंतु अशा घटना वारंवार का घडतात आणि यातून आपण काय धडा घेणार, हा अत्यंत महत्त्वाचा विचार करण्याचा विषय बनला आहे.

 

सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेला महाराष्ट्र निसर्गसौंदर्याने समृद्ध आहे. पावसाळा सुरू झाला की खारघरचे डोंगर असोत किंवा रायगड जिल्ह्यातील विविध गड-किल्ले, या ठिकाणी पर्यटकांची आणि पर्यटनाची प्रचंड गर्दी उसळते. मात्र, ट्रेकिंग म्हणजे केवळ डोंगरावर चढणे किंवा फोटो काढणे नव्हे, तर तो एक शिस्तबद्ध आणि सुरक्षेचे नियम पाळण्याचा उपक्रम आहे. अनेकदा तरुण कोणत्याही पूर्वतयारीशिवाय, योग्य उपकरणांशिवाय आणि अनुभवी मार्गदर्शकाशिवाय अपरिचित किंवा धोकादायक मार्गांनी डोंगरावर जाण्याचे धाडस करतात.

 

या घटनेतही तरुण ज्या कपारीत अडकला होता, तेथून वर जाण्याचा किंवा खाली उतरण्याचा कोणताही रस्ता उपलब्ध नव्हता. पावसामुळे दगड-धोंडे, माती निसरडी झालेली असते. अशा स्थितीत जरासा पाय घसरला तरी मोठा अनर्थ घडू शकतो. तरुण वयातील अतिउत्साह, सहकार्‍यांच्या दबावातून किंवा सोशल मीडियावर थरारक व्हिडिओ व फोटो पोस्ट करण्याच्या हव्यासामुळे तरुण स्वतःचा जीव धोक्यात घालताना दिसतात. सुरक्षेच्या प्राथमिक नियमांची पायमल्ली करून निसर्गाशी घेतलेला हा पंगा कधीकधी कायमचा महाग पडू शकतो.

 

या घटनेचा दुसरा महत्त्वाचा पैलू म्हणजे आपले आपत्कालीन अग्निशमन व बचाव पथक. प्रतिकूल हवामान, पावसामुळे निसरडी झालेली डोंगरवाट आणि घसरून खाली पडण्याचा कायम असलेला धोका या सगळ्या आव्हानांवर मात करत जवानांनी दोरीच्या साहाय्याने कपारीत उतरून त्या तरुणाला सुरक्षितपणे खेचून बाहेर काढले. जेव्हा सामान्य नागरिक अशा जीवघेण्या संकटात सापडतात, तेव्हा स्वतःच्या प्राणांची अजिबात परवा न करता संकटसमयी धावून येणारे हे जवान खरोखरच देवदूतासारखे कार्य करत असतात.

 

या बचावकार्यादरम्यान जवानांचा जरासाही तोल गेला असता, तर एखादी मोठी जीवितहानी घडून अग्निशमन दलावरही शोककळा पसरू शकली असती. म्हणूनच अशा धाडसी आणि तत्पर जवानांच्या शौर्याला आणि सेवेला संपूर्ण समाजाने मनापासून सलाम केला पाहिजे. अग्निशमन दलाच्या या तत्परतेमुळे आणि शौर्यामुळे एका कुटुंबाचा चिराग विझण्यापासून वाचला. बचावकार्य पूर्ण झाल्यानंतर संबंधित तरुणाला त्याच्या पालकांच्या स्वाधीन करण्यात आले असले, तरी या घटनेने पालक, प्रशासन आणि समाज या तिन्हींना विचार करायला भाग पाडले आहे.

 

आपत्कालीन यंत्रणा नेहमीच मदतीसाठी धावून येतात, परंतु त्यांच्या जिवाचाही यात मोलाचा त्याग असतो. नागरिकांच्या निष्काळजीपणामुळे किंवा अनावश्यक धाडसामुळे या यंत्रणांना वारंवार आपल्या प्राणाची बाजी लावावी लागणे कितपत योग्य आहे, याचा विचार प्रत्येकाने केला पाहिजे. केवळ अग्निशमन दल किंवा पोलिसांवर विसंबून न राहता पर्यटकांनी आणि ट्रेकर्सनी स्वतःमध्ये स्वयंशिस्त निर्माण करणे काळाची गरज बनली आहे.

 

पावसाळ्यात डोंगराळ भागात जाताना पादत्राणे योग्य असावीत, सोबत प्रथमोपचार साहित्य असावे, हवामानाचा अंदाज घेतलेला असावा आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे स्थानिक नागरिक किंवा अनुभवी ट्रेकर्सच्या सल्ल्यानुसारच योग्य मार्गाचा वापर करावा. अनधिकृत किंवा बंदी घातलेल्या क्षेत्रात जाणे पूर्णपणे टाळले पाहिजे. अनेकदा तरुण मोबाईलच्या कॅमेर्‍यात गुंतून पडतात आणि सभोवतालच्या धोक्यांकडे त्यांचे दुर्लक्ष होते. निसर्ग जेवढा सुंदर आहे, तेवढाच तो अथांग आणि कठोरही असू शकतो. निसर्गाच्या शक्तीचा आदर न करता जर आपण चुकीची पावले उचलली, तर त्याची भरपाई प्राणाने करावी लागू शकते.

 

या सर्व प्रकारात पालकांची भूमिकाही तितकीच महत्त्वाची आहे. आपली मुले कुठे जात आहेत, कोणासोबत जात आहेत आणि ते किती सुरक्षित ठिकाणी जात आहेत, याची माहिती पालकांनी ठेवणे आवश्यक आहे. मुलांना ट्रेकिंग आणि साहसी खेळांची आवड असणे चांगले आहे, परंतु त्यांना सुरक्षेचे धडे देणे आणि अतिउत्साहाला आळा घालणे हे पालकांचे कर्तव्य आहे. त्याचप्रमाणे, प्रशासनानेही पावसाळ्याच्या दिवसांत अशा धोकादायक डोंगररांगा, कपारी आणि धबधब्यांच्या ठिकाणी स्पष्ट सूचना फलक लावणे, आवश्यक तेथे बंदी घालणे आणि सुरक्षा रक्षकांची तैनाती वाढवणे गरजेचे आहे.

 

जे तरुण नियमांचे उल्लंघन करून स्वतःचा आणि इतरांचा जीव धोक्यात घालतात, त्यांच्यावर प्रशासनाने दंडात्मक या कायदेशीर कारवाई करण्याची तरतूद केली पाहिजे, जेणेकरून इतरांना धडा मिळेल. थोडक्यात सांगायचे तर, खारघरच्या डोंगरावरील ही घटना एका मोठ्या दुर्घटनेची नांदी ठरू शकली असती, परंतु अग्निशमन दलाच्या जवानांच्या प्रसंगावधानामुळे दुर्दैवी प्रसंग टळला.

 

या बचावकार्याबद्दल जवानांचे कौतुक करतानाच, तरुणाईने या घटनेतून योग्य तो धडा घेण्याची गरज आहे. साहसाची आवड आणि उत्साहाला जेव्हा जबाबदारीची आणि सुरक्षेची साथ मिळते, तेव्हाच ट्रेकिंगचा खरा आनंद घेता येतो. निसर्गाच्या कुशीत जाताना नियमांचे भान ठेवले, तरच अशा धोक्यांना आणि अपघातांना आळा घालता येईल. जीवितहानी टाळणे हे केवळ प्रशासनाचे काम नसून प्रत्येक नागरिकाचे आणि तरुणाचे प्राथमिक कर्तव्य आहे, याचे स्मरण या घटनेने सर्वांना करून दिले आहे.