धरमतर पुलावर होतो श्रद्धा आणि साहसाचा संगम

 

उमाजी म. केळुसकर | ज्येष्ठ पत्रकार | निसर्गाची आणि मानवी जीवनाची कथा शतकानुशतके गुंतागुंतीच्या आणि सुंदर नात्याने गुंफलेली आहे. मानवी संस्कृतीचा विकास हा नेहमीच निसर्गाच्या कुशीत झाला आणि त्याच्याच लहरींवर आपले जीवन फुलत गेले. हे नाते केवळ भौतिक गरजांपुरते मर्यादित नसून, ते श्रद्धेचे, आदराचे आणि कृतज्ञतेचे आहे.

 

असाच एक सण म्हणजे नारळी पौर्णिमा, जो महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवर साजरा होतो. महाराष्ट्रात ठिकठिकाणी समुद्रपुजा करुन समुद्राला नारळ अर्पण करतात. हा उत्सव म्हणजे मानवाच्या निसर्गावरील असीम विश्वासाचे आणि त्याच्यापुढे नतमस्तक होण्याच्या वृत्तीचे प्रतीक आहे.

 

हा केवळ एक धार्मिक विधी नसून, तो निसर्गाच्या शक्तीला आव्हान देणार्‍या आणि तरीही त्याच्यावरच अवलंबून असलेल्या मानवी अस्तित्वाचा एक सखोल विचार आहे. धरमतर सारख्या ठिकाणी या तत्त्वज्ञानाची अनोखी झलक आपल्याला पाहायला मिळते. पावसाळ्याच्या दिवसांत जेव्हा मान्सूनच्या ढगांनी आकाश भरून येते आणि समुद्र खवळलेला असतो, तेव्हा हे नैसर्गिक चक्र मानवाच्या जीवनशैलीलाही एक विराम देते.

 

मासेमारी बंद होते आणि जीवन थांबल्यासारखे वाटते. अशा वेळी, नारळी पौर्णिमाचा दिवस उजाडतो आणि मानवाच्या मनात एक नवी आशा पल्लवित होते. ही आशा म्हणजे समुद्राचा कोप शांत होईल आणि पुन्हा एकदा तो आपली असीम दया दाखवेल अशी दृढ श्रद्धा. रायगड जिल्ह्यातील, अलिबाग तालुक्यातील धरमतर खाडीवरील पुलावर साजरा होणारा नारळी पौर्णिमा सोहळा या श्रद्धेचा केंद्रबिंदू बनतो.

 

दुपारनंतर या सोहळ्याला सुरुवात होते आणि येथे जमलेली प्रचंड गर्दी, समुद्राला नारळ अर्पण करण्याचा तो क्षण, हे सारे दृश्य माणसाच्या सामूहिक चेतनेचे आणि निसर्गाशी असलेल्या त्याच्या आध्यात्मिक नात्याचे प्रतिनिधित्व करते. धरमतर खाडीचे भौगोलिक आणि सामाजिक संदर्भ अधिक महत्त्वाचे आहेत. ही खाडी अलिबाग आणि पेण तालुक्यांना जोडणारी एक प्रमुख जलवाहिनी आहे, जी येथील आगरी-कोळी समाजाच्या उपजीविकेचा कणा आहे. हजारो कुटुंबांचे जीवन या खाडीतील मासेमारीवर अवलंबून आहे.

 

गेल्या काही वर्षांत वाढत्या औद्योगिकीकरणामुळे आणि उद्योगांच्या अतिक्रमणामुळे ही खाडी काही प्रमाणात नासवली गेली आहे, पण या स्थानिक आगरी-कोळी आणि इतर सर्व जातीधर्माच्या बांधवांचा उत्साह नासवता आलेला नाही, हेच या सणाचे खरे यश आहे. समुद्राला नारळ अर्पण करून मासेमारीच्या नव्या हंगामाची सुरुवात करणे, ही कृती त्यांच्यासाठी वर्षाचा एक महत्त्वाचा टप्पा ठरते. या सोहळ्याचा सर्वात थरारक आणि विचार करायला लावणारा भाग म्हणजे तरुणांनी ४०-५० फूट उंचीवरून खाडीत मारलेल्या उड्या.

 

ही कृती केवळ धाडस किंवा उत्साहाची नाही. ही मानवाच्या आत्मविश्वासाची आणि परंपरेशी असलेल्या अतूट नात्याची अभिव्यक्ती आहे. खरं तर, धरमतर पूल होण्यापूर्वी जुन्या पुलावर हा सण साजरा होत असे, परंतु गेली दोन दशके नवीन पुलावर हा सोहळा होत आहे. पूल बदलला, पण या सोहळ्याचा आनंद आणि थरार कायम आहे, किंबहुना तो अधिक वाढला आहे. विशेष म्हणजे, इतका धोका पत्करूनही आजवर कोणतीही मोठी दुर्घटना घडलेली नाही.

 

हे केवळ योगायोग नाही, तर हे त्यांच्या पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या अनुभवाचे, समुद्राच्या प्रवाहाची अचूक जाण असण्याचे आणि निसर्गाशी असलेल्या त्यांच्या एकरूपतेचे प्रतीक आहे. ही उडी केवळ नारळ मिळवण्यासाठी नसते, तर ती समुद्राच्या शक्तीला दिलेले एक आव्हान आणि त्याचवेळी त्याच्यापुढे शरण जाण्याचा एक प्रतीकात्मक विधी आहे. नारळी पौर्णिमा आपल्याला शिकवते की निसर्ग केवळ उपजीविकेचे साधन नाही, तर तो आपल्या अस्तित्वाचा अविभाज्य भाग आहे.

 

समुद्राला वरुण देवता मानून नारळ अर्पण करणे, हे केवळ धार्मिक कर्मकांड नाही, तर ते निसर्गाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचे आणि त्याच्याकडे क्षमेची याचना करण्याचे एक सखोल आध्यात्मिक तत्त्वज्ञान आहे. याच दिवशी बोटींची पूजा करून नवा हंगाम सुरू करणे, हे मानवाच्या अथक संघर्षाचे आणि नव्या सुरुवातीच्या आशेचे प्रतीक आहे. समुद्राच्या प्रचंड लाटांशी दोन हात करत अथांग पाण्यात उतरणारे कोळीबांधव आपल्या कुटुंबाच्या पोषणासाठी निसर्गाच्या साखळीत स्वतःला झोकून देतात.

 

होड्यांची स्वच्छता, जाळ्यांची डागडुजी आणि रंगरंगोटी करून या दिवशी जलपूजनाची तयारी अतिशय उत्साहात केली जाते. पूजनाच्या वेळी संपूर्ण खाडी परिसर ताशा-ढोल आणि पारंपरिक संगीताच्या तालावर दुमदुमून जातो. सुवासिनी समुद्राची पूजा करून कुटुंबाच्या सुरक्षेचे मागणं मागतात. लहान मुलांपासून ते वृद्धांपर्यंत सर्वांच्या चेहर्‍यावर एक वेगळाच आनंद आणि कौतुक पाहायला मिळते, जे या भूमीच्या समृद्ध लोकसंस्कृतीची साक्ष देते.

 

आजच्या वेगवान आणि आधुनिक युगात जिथे माणूस निसर्गापासून दूर जात आहे, तिथे धरमतर पुलावरील हा सोहळा आपल्याला आठवण करून देतो की मानवी जीवन आणि निसर्ग यांच्यातील संबंध कधीही तोडता येत नाहीत. हा सोहळा आपल्याला सामाजिक एकोपा, सामुदायिक सहभाग आणि निसर्गाशी जुळलेल्या माणसाचे नाते दर्शवतो.

 

ही परंपरा केवळ जिवंत राहिलेली नाही, तर ती आजही त्याच उत्साहात आणि धाडसात साजरी केली जाते, हे मानवी आत्म्याच्या चिरंतन आशावादाचे आणि निसर्गाशी असलेल्या त्याच्या दृढ नात्याचे द्योतक आहे. या उत्सवाच्या निमित्ताने नवीन पिढीला देखील आपल्या समृद्ध वारशाची आणि निसर्गाचे जतन करण्याच्या जबाबदारीची जाणीव आपोआप होते. निसर्गाचा कोप टाळण्यासाठी त्याचा समतोल राखणे किती गरजेचे आहे, हा संदेश नकळत सर्वांपर्यंत पोहोचतो.

 

अशा प्रकारे, नारळी पौर्णिमा हा सण मानवी जीवनातील अनेक गुंतागुंतीच्या प्रश्नांची उत्तरे देतो. तो आपल्याला शिकवतो की निसर्गाशी संघर्ष करण्याऐवजी त्याच्याशी एकरूप होण्यातच मानवी जीवनाची खरी समृद्धी आहे. हा उत्सव आपल्याला आपल्या मुळाशी आणि आपल्या मातीशी जोडून ठेवतो, आणि हेच नाते मानवी जीवनाचा अर्थ अधिक सखोल आणि समृद्ध बनवते. कारण निसर्गाचा आदर करणे म्हणजे आपल्या स्वतःच्या अस्तित्वाचा आदर करणे आहे.