निसर्गाचा कोप
Total Views |
निसर्गाच्या लहरीपणाने रायगड जिल्ह्याच्या कृषी संस्कृतीवर आणि विशेषतः भातशेतीवर यंदा मोठे संकट ओढवले आहे. अलिबागसह संपूर्ण रायगड जिल्ह्यात खरीप हंगामाची सुरुवात अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत झाली असून, शेतकर्यांच्या तोंडचा घास निसर्गाने हिरावून घेण्याचे दुर्दैवी चित्र निर्माण झाले आहे. मान्सूनच्या आगमनातील विलंब आणि त्यानंतर झालेली अतिवृष्टी यामुळे शेतीचे संपूर्ण नियोजन कोलमडले असून, बळीराजा पुन्हा एकदा हतबल झाला आहे.
रायगडच्या शेती व्यवसायावर आधारित असलेल्या अर्थकारणाला या स्थितीमुळे मोठा फटका बसला असून, ही परिस्थिती केवळ एका हंगामापुरती मर्यादित नसून ती दीर्घकालीन चिंतेचा विषय ठरत आहे. रायगडच्या मातीमध्ये पेरलेले स्वप्न जेव्हा पावसाच्या उशिरा आगमनामुळे मातीत मिसळते, तेव्हा त्यामागे असलेल्या शेतकर्याच्या वेदना अत्यंत तीव्र असतात. यावर्षीच्या पावसाने केवळ पिकांचे नुकसान केले नाही, तर शेतकर्यांच्या संयमाचाही अंत पाहिला आहे.
मान्सूनचे उशिरा आगमन झाल्याने जून महिन्याच्या सुरुवातीलाच पेरणीची प्रक्रिया विस्कळीत झाली होती. शेतकरी पावसाच्या प्रतीक्षेत असताना निसर्गाने आपली खेळी खेळली. सुरुवातीला पावसाने दिलेली ओढ आणि त्यानंतर जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात झालेली अतिवृष्टी या दोन टोकांच्या स्थितीमुळे शेतकरी चक्रावून गेला आहे. पावसाचे हे अनिश्चित स्वरूप शेतीसाठी अत्यंत घातक ठरत आहे.
जेव्हा पावसाची आवश्यकता होती तेव्हा तो पडला नाही आणि जेव्हा शेतात पाणी साचू नये अशी स्थिती होती, तेव्हा अतिवृष्टीमुळे शेती जलमय झाली. या विषम हवामानाचा फटका थेट रोपवाटिकांना बसला आहे. जिल्ह्यात तब्बल २ हजार १०० हेक्टरवरील रोपवाटिका अतिवृष्टीमुळे बाधित झाल्या आहेत. ही आकडेवारी केवळ जमिनीच्या क्षेत्राची नसून, ती हजारो शेतकर्यांच्या कष्टाची आणि मेहनतीची आहे, जी पाण्याखाली गेल्याने वाया गेली आहे.
रोपांची वाढ होण्यासाठी लागणारे अनुकूल वातावरण निसर्गाच्या लहरीपणामुळे उपलब्ध होऊ शकले नाही. या सर्वांचा थेट परिणाम लागवडीवर झाला असून, जुलै महिना अर्धा संपत आला असतानाही जिल्ह्यात केवळ १.६७ टक्के क्षेत्रावरच भात लागवड पूर्ण होऊ शकली आहे. हे प्रमाण अत्यंत नगण्य असून, ते चिंतेची बाब आहे. रायगडचे शेतीचे नियोजन हे प्रामुख्याने मान्सूनच्या वेळेवर होणार्या पावसावर अवलंबून असते. मात्र, यंदा पावसाचा पॅटर्न इतका विस्कळीत झाला आहे की, अनेक भागांतील शेतकरी आजही पावसाच्या स्थिरतेची वाट पाहत आहेत.
मशागतीची कामे वेळेवर होणे गरजेचे असते, परंतु शेतात पाणी साचल्याने ही कामे ठप्प पडली आहेत. काही ठिकाणी तर पुराच्या पाण्यामुळे गाळ साचल्याने जमीन लागवडीयोग्य राहिलेली नाही. यामुळे शेतकरी आता दुबार पेरणी आणि नव्याने रोपवाटिका तयार करण्याच्या पेचात अडकला आहे. पारंपरिक शेतीच्या वेळापत्रकाचे पूर्णपणे लचके तोडले गेले आहेत. शेती ही केवळ एक व्यवसाय नसून ती रायगडची जीवनपद्धती आहे. जेव्हा लागवडीचे वेळापत्रक बिघडते, तेव्हा त्याचा परिणाम केवळ उत्पादनावरच नाही, तर संपूर्ण ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर होतो.
दुबार पेरणी म्हणजे अतिरिक्त खर्च, दुप्पट मेहनत आणि तरीही उत्पादनाची अनिश्चितता. अशा कठीण प्रसंगात बळीराजाला मदतीचा हात मिळणे अत्यंत आवश्यक आहे. कृषी विभागाने नुकसानग्रस्त भागांचे पंचनामे सुरू केले आहेत, ही दिलासादायक बाब असली तरी, प्रत्यक्ष जमिनीवरील कामे जलद गतीने होणे अपेक्षित आहे. शेतकर्यांनी आपली माहिती स्थानिक कृषी कार्यालयात तातडीने नोंदवावी, असे आवाहन प्रशासनाकडून करण्यात आले आहे.
तथापि, पंचनामे आणि प्रशासकीय प्रक्रिया या पलीकडे जाऊन शेतकर्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहण्याची गरज आहे. पुढील काही दिवसांत पाऊस संतुलित राहील आणि उर्वरित क्षेत्रावर लागवडीला वेग मिळेल, अशी एक भाबडी आशा व्यक्त केली जात आहे. परंतु, निसर्गाचा कल पाहता ही आशा कितपत सत्यात उतरेल, हे सांगणे कठीण आहे. रायगडमधील भात शेती सध्या मोठ्या संकटाच्या छायेखाली आहे. ज्या प्रकारे हवामानात सातत्याने बदल होत आहेत, त्यामुळे भविष्यात शेतीसमोर मोठी आव्हाने उभी राहणार आहेत.
केवळ पावसाच्या भरवशावर शेती करणे आता धोक्याचे ठरत आहे का, याचा गांभीर्याने विचार करण्याची वेळ आली आहे. शेतीमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर, पाणी व्यवस्थापन आणि हवामानाचा अंदाज घेऊन नियोजन करणे, हे काळाची गरज बनले आहे. या संकटकाळात सरकार आणि प्रशासन यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. केवळ पंचनामे करून नुकसान भरपाई जाहीर करणे पुरेसे नाही. शेतकर्यांच्या मालाला योग्य भाव मिळणे, बियाणे आणि खतांचा पुरवठा वेळेवर होणे आणि पिकांच्या विम्याची प्रक्रिया सुलभ असणे याकडे विशेष लक्ष दिले पाहिजे.
तसेच, ज्या शेतकर्यांचे नुकसान झाले आहे, त्यांना तत्काळ आर्थिक मदत देऊन त्यांना पुन्हा उभारी घेण्यास सहकार्य केले पाहिजे. रायगडचा शेतकरी हा कष्टाळू आहे, तो निसर्गाच्या कोपापुढे हार मानणारा नाही, परंतु त्यालाही संयम आणि शक्तीची मर्यादा असते. यंदाच्या खरीप हंगामाचे चित्र अत्यंत गंभीर आहे. निसर्गाच्या लहरीपणामुळे शेतीचक्र पूर्णपणे विस्कळीत झाले असून, रायगडच्या शेतकरी वर्गासमोर आ वासून उभे असलेले हे संकट केवळ आर्थिक नाही, तर ते सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्तरावरील आहे.
वेळेवर लागवड न होणे, रोपवाटिकांचे नुकसान आणि मशागतीतील अडचणी यामुळे उत्पादनावर होणारा परिणाम भविष्यात महागाई आणि अन्नाच्या कमतरतेच्या रूपात समोर येऊ शकतो. प्रशासन, लोकप्रतिनिधी आणि शेतकरी संघटना यांनी एकत्रितपणे या परिस्थितीचा सामना करण्याची गरज आहे. शेतकरी एकटा नाही, हे दाखवून देण्याची हीच वेळ आहे. निसर्गाच्या या अवकृपेवर मात करून पुन्हा नव्या जिद्दीने शेती उभी करण्याचे आव्हान रायगडच्या शेतकर्यांसमोर आहे आणि या लढाईत त्यांना पूर्ण ताकदीने पाठबळ मिळायला हवे.
जोवर निसर्गाच्या लहरीपणावर शाश्वत उपाययोजना होत नाहीत, तोवर रायगडची शेती अशीच संकटाच्या छायेखाली राहत राहील. आता वेळ आली आहे ती कृषी धोरणांत आमूलाग्र बदल करण्याची आणि शेतकर्याला निसर्गाच्या लहरीपणापासून संरक्षणाचे कवच देण्याची. शेती टिकली तरच ग्रामीण समृद्धी टिकेल, हे सूत्र सर्वांनी लक्षात घेतले पाहिजे. पुढील प्रवासात बळीराजाच्या जिद्दीला सलाम करून त्यांना आधुनिक शेतीचे धडे देणे आणि आपत्कालीन स्थितीत त्यांना आधार देणे ही काळाची गरज आहे.
केवळ मदतीची अपेक्षा न ठेवता, भविष्यातील अशा संकटांना सामोरे जाण्यासाठी आतापासूनच शाश्वत शेतीचे मॉडेल तयार करणे महत्त्वाचे आहे. जेव्हा तंत्रज्ञान आणि निसर्ग यांची सांगड घातली जाईल, तेव्हाच खरी प्रगती साध्य होईल आणि रायगडची ही शेती बहरून येईल. शेती ही समृद्धीची जननी आहे आणि तिचे रक्षण करणे ही समाजाची सामूहिक जबाबदारी आहे. हे लक्षात ठेवून सर्वांनी एकजुटीने काम केले तरच रायगड पुन्हा एकदा शेतीमध्ये अग्रेसर होईल आणि शेतकर्यांच्या चेहर्यावरचे हासू कायम टिकून राहील.