विज्ञानाने सावरला कललेला पिसाचा मनोरा

 

उमाजी म. केळुसकर । ज्येष्ठ पत्रकार |वास्तुकलेचा इतिहास हा मानवी कल्पकता, चिकाटी आणि निसर्गाशी केलेल्या संघर्षाचा एक अद्भुत दस्तऐवज आहे. शतकानुशतके मानवाने अशा अनेक वास्तूंची निर्मिती केली आहे, ज्या केवळ त्यांच्या भव्यतेसाठीच नव्हे, तर त्यांच्या आगळ्यावेगळ्या वैशिष्ट्यांसाठी जगभर कुतूहलाचा विषय ठरल्या आहेत.

 

अशाच वास्तूंपैकी एक म्हणजे इटलीतील जगप्रसिद्ध ‘लीनिंग टॉवर ऑफ पिसा’ म्हणजेच पिसाचा कललेला मनोरा. ही वास्तू गेल्या अनेक शतकांपासून एका बाजूला कललेली आहे. कोणत्याही सामान्य इमारतीचा पाया जर थोडा जरी डळमळीत झाला किंवा ती कलली, तर ती कोसळण्याचा धोका निर्माण होतो. परंतु, पिसाचा हा मनोरा शतकानुशतके इतका कललेला असूनही आजही दिमाखात उभा आहे. हा मनोरा का कलला? तो कोसळत का नाही? आणि त्याला सुरक्षित ठेवण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी आणि अभियंत्यांनी कोणते प्रयत्न केले? हे समजून घेणे विज्ञानाच्या आणि मानवी कौशल्याच्या दृष्टीने अत्यंत रंजक आहे.

 

पिसाच्या या मनोर्‍याचा इतिहास हा विवक्षित घटनांनी आणि अनपेक्षित वळणांनी भरलेला आहे. या पांढर्‍या संगमरवरी बेल टॉवरची आखणी मूळतः 12 व्या शतकात करण्यात आली होती. हा मनोरा साधारण 185 फूट उंच असावा, असा त्याचा मूळ आराखडा होता. मात्र, याचे बांधकाम सुरू झाल्यानंतर अवघ्या काही वर्षांतच या वास्तूच्या नशिबात वेगळेच काहीतरी लिहिले असल्याचे स्पष्ट झाले. या आठ मजली मनोर्‍याचे केवळ तीन मजले बांधणी पूर्ण झाले होते, तोच या इमारतीच्या पायाखालील जमीन एका बाजूने खचू लागली.

 

येथील जमिनीचा पोत अत्यंत भुसभुशीत आणि चिकनमातीचा होता, जो एवढ्या प्रचंड वजनाच्या वास्तूचा भार पेलण्यास सक्षम नव्हता. परिणामी, हा मनोरा बांधकामाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यापासूनच एका बाजूला झुकायला लागला. सुरुवातीच्या काळातच तो तब्बल तीन ते चार मीटरपर्यंत कलला होता, असे तज्ज्ञांचे निरीक्षण आहे. निसर्गाचा हा अडथळा आणि त्यानंतर उद्भवलेली राजकीय परिस्थिती यामुळे या मनोर्‍याचे बांधकाम तब्बल एक शतकभर रखडले. त्या काळात झालेल्या युद्धांमुळे हे बांधकाम थांबवावे लागले होते.

 

परंतु, हा प्रदीर्घ खंडच या मनोर्‍यासाठी एक प्रकारे वरदान ठरला, असे म्हणता येईल. या शंभर वर्षांच्या काळात मनोर्‍याच्या पायाखालील भुसभुशीत मातीला वरून पडलेल्या प्रचंड वजनामुळे स्थिर होण्यास आणि घट्ट बसण्यास पुरेसा वेळ मिळाला. जर त्यावेळी हे बांधकाम सलगपणे सुरू राहिले असते, तर कदाचित हा मनोरा पूर्ण होण्यापूर्वीच कोसळला असता. माती स्थिर झाल्यानंतर पुढील काळात या मनोर्‍याचे उर्वरित मजले बांधण्यात आले. अभियंत्यांनी त्याचा कल सावरण्यासाठी वरच्या मजल्यांचे बांधकाम करताना एका बाजूच्या भिंती किंचित उंच केल्या, ज्यामुळे मनोर्‍याला एक वेगळाच वक्र आकार मिळाला.

 

विसाव्या शतकात जेव्हा आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या सहाय्याने या मनोर्‍याचे मोजमाप करण्यात आले, तेव्हा हा मनोरा दरवर्षी अधिकच कलत चालल्याचे समोर आले. 1980 च्या दशकपर्यंत हा मनोरा 5.5 अंशांनी कलला होता. परिस्थिती इतकी चिंताजनक बनली होती की, वास्तू कधीही कोसळू शकते अशी भीती व्यक्त केली जाऊ लागली. त्यातच 1989 मध्ये इटलीतील पाव्हिया शहरातील असाच एक ऐतिहासिक सिव्हिक टॉवर अचानक कोसळल्याची दुर्घटना घडली. या दुर्घटनेमुळे संपूर्ण जगात खळबळ उडाली आणि पिसाच्या मनोर्‍याच्या सुरक्षेचा प्रश्न अत्यंत गंभीर बनला.

 

अखेर, पर्यटकांच्या सुरक्षिततेचा विचार करून 1990 मध्ये हा मनोरा पर्यटनासाठी पूर्णपणे बंद करण्यात आला. पिसाच्या मनोर्‍याला कोसळण्यापासून वाचवणे हे आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील अभियंते आणि भूगर्भशास्त्रज्ञांसमोर एक मोठे आव्हान होते. हा मनोरा सरळ करण्यासाठी अनेक उपाय सुचवले गेले. मनोर्‍याला केवळ लोखंडी दोरांनी बांधून ठेवणे किंवा पायात सिमेंट भरणे पुरेसे नव्हते, कारण यामुळे जमिनीचा समतोल आणखी बिघडून वास्तू कोसळण्याचा धोका होता.

 

अनेक वर्षांच्या सखोल संशोधनानंतर शास्त्रज्ञांनी एक अत्यंत प्रभावी आणि सुरक्षित पर्याय निवडला, तो म्हणजे सॉईल एक्स्ट्रॅक्शन म्हणजेच माती काढण्याचे तंत्र. या प्रक्रियेत, मनोरा ज्या बाजूला कलला होता, त्याच्या अगदी विरुद्ध बाजूच्या पायाखालून अत्यंत काळजीपूर्वक माती काढून घेण्याचे ठरले. यासाठी आधुनिक उपकरणांचा वापर करण्यात आला. अत्यंत संथ आणि सुरक्षित गतीने मनोर्‍याच्या विरुद्ध बाजूची तब्बल 37 क्युबिक मीटर माती बाहेर काढण्यात आली. यामुळे मनोर्‍याच्या विरुद्ध बाजूची जमीन किंचित खाली बसली आणि मनोर्‍याचा गुरुत्वीय मध्य पुन्हा सुरक्षित मर्यादेत आला.

 

ही मोहीम अत्यंत गुंतागुंतीची आणि दीर्घकाळ चालणारी होती. तब्बल 11 वर्षे या वास्तूवर वेगवेगळ्या स्तरांवर काम करण्यात आले. या अथक प्रयत्नांना यश आले आणि मनोर्‍याचा अतिरेकी कल सुमारे 45 सेंटिमीटरने कमी करण्यात आला. या ऐतिहासिक दुरुस्तीनंतर, 15 डिसेंबर 2001 रोजी हा मनोरा पुन्हा एकदा जगभरातील पर्यटकांसाठी खुला करण्यात आला. सध्या हा मनोरा 4 अंशांपेक्षा थोडा कमी कललेल्या स्थितीत अत्यंत सुरक्षितपणे उभा आहे. तज्ज्ञांच्या मते, करण्यात आलेल्या या वैज्ञानिक उपायांमुळे हा मनोरा पुढील किमान 200 वर्षे तरी अत्यंत स्थिर राहील आणि त्याला कोणताही धोका निर्माण होणार नाही.

 

मनोर्‍यावरील 7 मोठ्या घंटा, ज्यांचे वजन 3600 किलोपेक्षा जास्त होते, त्या वाजवणे देखील बंद करण्यात आले आहे, जेणेकरून त्यांच्या कंपनांमुळे वास्तूच्या स्थिरतेवर कोणताही विपरीत परिणाम होणार नाही. जगात केवळ पिसाच मनोरा कललेला आहे असे नाही. नेदरलँड्समधील आम्सटरडॅम येथील डान्सिंग हाउसेस आणि चीनमधील टायगर हिल पॅगोडा या वास्तू देखील अशाच प्रकारे एका बाजूला झुकलेल्या आहेत. मात्र, प्रत्येक वास्तूच्या कलण्यामागचे कारण आणि इतिहास वेगळा आहे. आम्सटरडॅममधील घरे 17 व्या शतकात कालव्यांच्या काठावर बांधण्यात आली होती. येथील दलदलीच्या जमिनीमुळे ही घरे लाकडी तुळयांच्या पायावर उभारली गेली.

 

काळाच्या ओघात या लाकडी पायाची झीज असमान पद्धतीने झाल्यामुळे ही घरे एकमेकांच्या बाजूला झुकली आहेत, ज्यांना आज डान्सिंग हाउसेस म्हटले जाते. अशा वास्तूंचा पाया बदलणे किंवा त्या सरळ करणे हे अत्यंत खर्चिक आणि जोखमीचे काम असते, कारण एका घराची दुरुस्ती करताना शेजारील घरांना हानी पोहोचण्याचा मोठा धोका असतो. पिसाच्या कललेल्या मनोर्‍याची ही कहाणी केवळ एका वास्तूच्या जतनाची गोष्ट नाही, तर ती विज्ञानाचा अचूक वापर आणि मानवी इच्छाशक्तीचा विजय दर्शवते.

 

निसर्गाच्या नियमांशी जुळवून घेत, वास्तूचे मूळ सौंदर्य आणि त्याचे कललेले वैशिष्ट्य कायम ठेवून तिला सुरक्षित करणे, हे आधुनिक अभियांत्रिकीचे उत्तम उदाहरण आहे. आज हा मनोरा केवळ इटलीचीच नव्हे, तर संपूर्ण जगाची एक अमूल्य सांस्कृतिक ऐतिहासिक धरोहर म्हणून दिमाखात उभा आहे. मानवी बुद्धिमत्ता आणि विज्ञानाच्या जोरावर आपण निसर्गाच्या आव्हानांवर कशी मात करू शकतो, याचे हे जिवंत प्रतीक आहे.