महागाईचा भडका

 

भारतीय संस्कृतीत सण-उत्सवांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. वर्षभराचे कष्ट, थकवा आणि विवंचना विसरून माणूस या काळात आनंदाचे चार क्षण अनुभवण्याचा प्रयत्न करत असतो. सध्या देशात आणि प्रामुख्याने महाराष्ट्रात गणेशोत्सवाचा उत्साह नुकताच ओसरला असून आता नवरात्रोत्सव, दसरा आणि दिवाळीचे वेध सर्वांना लागले आहेत.

 

प्रकाश, आनंद आणि समृद्धीचा सण म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या या सणासुदीच्या काळात सर्वसामान्य नागरिक आपल्या कुटुंबासह आनंदाचे वातावरण निर्माण करण्याची स्वप्ने पाहत असतो. मात्र, दुर्दैवाने यावर्षी सर्वसामान्यांच्या या आनंदावर महागाईचे विरजण पडताना दिसत आहे. सणासुदीच्या तोंडावर जीवनावश्यक वस्तू, किराणा माल आणि खाद्यतेलाच्या किमतींमध्ये झालेली प्रचंड वाढ ही केवळ एक बातमी नसून, मध्यमवर्गीय आणि गरीब कुटुंबांच्या जगण्याच्या संघर्षाचे जिवंत चित्र आहे.

 

सण साजरे करायचे की रोजच्या पोटाची खळगी भरायची, असा यक्षप्रश्न आज प्रत्येक गृहिणीला आणि कुटुंबप्रमुखाला पडला आहे. सध्याच्या बाजारपेठेचा आढावा घेतला तर महागाईने सर्वच पातळ्यांवर उच्चांक गाठल्याचे दिसून येते. स्वयंपाकघरापासून सुरू झालेली ही दरवाढ आता थेट माणसाच्या खिशाला कात्री लावत आहे. माणसाच्या मूलभूत गरजांपैकी एक असलेल्या अन्नाचा विचार केला, तर बाजारात तांदूळ, गहू, डाळी आणि विविध कडधान्यांच्या किमती गगनाला भिडल्या आहेत. गेल्या काही दिवसांत या वस्तूंच्या किमतींमध्ये प्रति किलो ५ ते २० रुपयांपर्यंतची मोठी वाढ झाली आहे.

 

ही वाढ वरकरणी लहान वाटत असली, तरी महिन्याचा एकूण किराणा भरताना यामुळे घरगुती बजेट पूर्णपणे कोलमडून जाते. पूर्वी सुमारे ५० रुपयांपर्यंत मिळणार्‍या तांदळाच्या विविध प्रकारांचे दर आता ६० रुपयांच्या पुढे गेले आहेत. मध्यमवर्गीय कुटुंबांकडून सर्वाधिक खरेदी केल्या जाणार्‍या चांगल्या दर्जाच्या तांदळाचे दर तर ७० ते ८० रुपये प्रति किलोवर पोहोचले आहेत. तसेच, पूर्वी ४० रुपये किलो असलेला गहू आता ४२ ते ४७ रुपयांच्या घरात गेला आहे. डाळींच्या बाबतीत तर परिस्थिती अधिकच गंभीर आहे.

 

काही महिन्यांपूर्वी १३० रुपये किलो असलेली तुरीची डाळ आता १५० ते १६० रुपयांवर पोहोचली आहे. डाळ-भात हा भारतीय कुटुंबांचा मुख्य आहार मानला जातो, परंतु आता हा साधा आहार घेणेही सर्वसामान्यांच्या आवाक्याबाहेर जाऊ लागले आहे. फक्त तृणधान्ये किंवा डाळीच नव्हे, तर स्वयंपाकासाठी अत्यंत आवश्यक असलेल्या खाद्यतेलानेही ग्राहकांना चांगलेच रडवले आहे. खाद्यतेलाच्या दरात प्रति लिटर मागे तब्बल १० रुपयांची वाढ झाल्याचे ग्राहक सांगत आहेत. तेल आणि तूप या गोष्टी सणासुदीच्या काळात गोडधोड पदार्थ बनवण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरल्या जातात.

 

मात्र, या दोन्ही वस्तू महाग झाल्यामुळे यंदाच्या दिवाळीत फराळाचा सुगंध घरघरातून दरवळणार की नाही, अशी शंका निर्माण झाली आहे. याशिवाय रवा, मैदा, आणि बेसन यांसारख्या वस्तू ज्यांचा वापर सणांचे पदार्थ बनवण्यासाठी आवर्जून केला जातो, त्यांच्या किमतीही ५ ते २० रुपयांनी वाढल्या आहेत.

 

गोड पदार्थांचा पाया असलेली साखर आणि गूळ यांचे दरही वाढले आहेत. साखरेचे दर गणेशोत्सवापूर्वी ३६ ते ४४ रुपये किलो होते, ते आता थेट ५५ रुपयांच्या पुढे गेले आहेत. चणाडाळीचे दरही ९० ते १०० रुपयांवरून थेट १०० ते ११० रुपयांपर्यंत पोहोचले आहेत. इतकेच नाही तर नामवंत कंपन्यांच्या गव्हाच्या पिठाच्या दरातही प्रति किलो सुमारे ५ रुपयांची वाढ झाली आहे. साबुदाणा, शेंगदाणे, मूगडाळ, उडीदडाळ आणि पोहे यांसारख्या रोजच्या वापरातील आणि सणांच्या पदार्थांसाठी लागणार्‍या सर्वच वस्तू महागल्या आहेत.

 

त्यात भर म्हणून सणांमध्ये आवर्जून वापरली जाणारी वेलची, चारोळी, खसखस, मनुका, काजू- बदाम यांसारखा सुकामेवा आणि सुगंधी द्रव्ये तर आता केवळ श्रीमंतांच्याच उपयोगाची राहिली आहेत की काय, अशी भीती वाटू लागली आहे. या सर्व पार्श्वभूमीवर सर्वात मोठा फटका मध्यमवर्गीय आणि गरीब कुटुंबांना बसत आहे. घरचे मर्यादित उत्पन्न आणि अमर्याद वाढणारा खर्च यांचा ताळमेळ बसवणे आजच्या काळात अशक्यप्राय झाले आहे. महिन्याचे उत्पन्न घरभाडे, मुलांचे शिक्षण, आरोग्य खर्च, वीजबिल आणि इतर अनिवार्य गरजा भागवण्यातच संपून जाते.

 

त्यानंतर हातात उरणार्‍या तुटपुंज्या रक्कमेतून घरखर्चाचा ताळमेळ साधताना गृहिणींची मोठी दमछाक होत आहे. अत्यावश्यक वस्तूंची खरेदी टाळता येत नसल्यामुळे गृहिणींना इतर खर्चात कपात करावी लागत आहे. पूर्वी जो किराणा महिनाभरासाठी एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात खरेदी केला जायचा, तो आता गरजेनुसार अगदी कमी प्रमाणात खरेदी केला जात आहे. बाजारातील या मंदीसदृश आणि महागड्या वातावरणामुळे सणासुदीचा जो उत्साह असायला हवा होता, तो कुठेतरी हरवून गेला आहे. वाढत्या किमतींमुळे आर्थिक गणित बिघडल्याची खंत प्रत्येक नागरिक व्यक्त करत आहे.

 

बाजारपेठेतील या परिस्थितीला जबाबदार कोण, यावर व्यापारी आणि ग्राहकांमध्ये वेगवेगळे मतप्रवाह आहेत. ग्राहकांना वाटते की किरकोळ दुकानदारांकडून दरमहा दरांची लूट होत आहे. मात्र, किरकोळ व्यापार्‍यांचे म्हणणे वेगळेच आहे. घाऊक बाजारातच किमती वाढल्यामुळे किरकोळ बाजारातील दर वाढवणे हा आमचा नाईलाज असल्याचे व्यापार्‍यांचे म्हणणे आहे. घाऊक बाजारातच किराणा मालाचे दर वाढल्याने किरकोळ दुकानदारांना नफा कमावण्यासाठी किमती वाढवाव्या लागतात. त्यामुळे दरवाढीचा दोष केवळ किरकोळ दुकानदारांना देणे योग्य नाही, हेही व्यापार्‍यांनी स्पष्ट केले आहे.

 

यावरून हे स्पष्ट होते की, महागाईची ही साखळी मूळ उत्पादनापासून ते वितरणापर्यंत कुठेतरी बिघडली आहे. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेतील बदल, इंधन दरवाढ, वाहतूक खर्च आणि हवामानातील बदलांमुळे शेती उत्पादनावर झालेला परिणाम ही या महागाईमागील काही प्रमुख कारणे असू शकतात. परंतु, कारणे काहीही असली तरी त्याचा अंतिम परिणाम सामान्य जनतेलाच भोगावा लागत आहे.

 

सणासुदीच्या काळात बाजारपेठेतील खरेदी वाढण्याची शक्यता असते. व्यापारीही या काळाची वर्षभर वाट पाहत असतात की चार पैसे जास्त कमावता येतील. मात्र, यंदा जीवनावश्यक वस्तूंच्या वाढत्या किमतींमुळे सर्वसामान्य आणि मध्यमवर्गीय नागरिकांचे आर्थिक गणित पूर्णपणे बिघडले आहे. उत्पन्नात कोणतीही वाढ झालेली नाही, परंतु खर्चाचा आलेख मात्र सतत वर जात आहे. अशा परिस्थितीत सामान्य माणसाने सण साजरे करायचे तरी कसे आणि पोटाची खळगी भरायची कशी? असा गंभीर प्रश्न निर्माण झाला आहे.

 

शासनाने या परिस्थितीत मध्यस्थी करणे अत्यंत आवश्यक आहे. सणासुदीच्या काळात काळाबाजार करणार्‍यांवर नियंत्रण ठेवणे, जीवनावश्यक वस्तूंचा पुरवठा सुरळीत ठेवणे आणि रास्त धान्य दुकानांच्या माध्यमातून गरिबांना सवलतीच्या दरात धान्य उपलब्ध करून देणे यांसारखे उपाय तातडीने राबवण्याची गरज आहे. अन्यथा, महागाईचा हा भडका सर्वसामान्यांच्या आनंदाची राख रांगोळी केल्याशिवाय राहणार नाही.