नवविचारांचे खरे सीमोल्लंघन

 

भारतीय संस्कृतीत सण-उत्सवांना केवळ धार्मिक परिमाण नसून ते मानवी जीवनमूल्ये, सामाजिक समरसता आणि आत्मचिंतनाचा संदेश देणारे महत्त्वाचे टप्पे मानले जातात. आज विजयादशमी अर्थात दसरा! हा असा एक पावन सण आहे, जो अन्यायावर न्यायाचा, असत्यावर सत्याचा आणि अंधकारावर प्रकाशाचा विजय साजरा करतो.

 

आश्विन महिन्याच्या नव्हे तर काळाच्या प्रत्येक टप्प्यावर हा सण माणसाला त्याच्या अंतर्मनातील रावणरूपी दुर्गुणांचा विनाश करून चांगुलपणाची प्रतिष्ठापना करण्याचे स्मरण करून देतो. प्रभू श्रीरामाने रावणाचा केलेला वध असो किंवा महिषासुराचा संहार करून आदिशक्ती दुर्गे ने स्थापित केलेली शांतता असो, या पौराणिक कथांचा मूळ रोख हा न्यायाच्या आणि धर्माच्या अंतिम विजयाकडेच आहे. आपल्या संस्कृतीत वाईटावर चांगल्याचा विजय हा केवळ एका ऐतिहासिक वा पौराणिक प्रसंगापुरता मर्यादित नसून ती एक अखंड चालणारी प्रक्रिया आहे.

 

मानवी इतिहासाच्या प्रत्येक वळणावर जेव्हा जेव्हा अधर्म, अन्याय आणि अनैतिकतेचे प्राबल्य वाढले, तेव्हा तेव्हा सत्याचा आणि न्यायाचा विजय घडवून आणण्यासाठी जनमानसात एक नवी ऊर्जा निर्माण झाली आहे. आजच्या काळातही आपल्या समाजाला हाच नैतिक पाया बळकट करण्याची नितांत गरज आहे. आजच्या आधुनिक काळात विजयादशमीचा विचार करताना केवळ पौराणिक चौकटीत अडकून चालणार नाही, तर या सणाचा सामाजिक आणि राष्ट्र उभारणीच्या संदर्भात नवा अर्थ शोधणे गरजेचे ठरते.

 

आजच्या या मंगलदिनी सोन्यासारखी नाणी वाटून आनंदाची देवाणघेवाण करण्याचा प्रघात आहे. परंतु, खर्‍या अर्थाने विचारांचे सोने वाटणे आणि समाजात सहकार्याची, बंधुत्वाची भावना रुजवणे हीच आजच्या काळाची खरी गरज आहे. आपट्याची पाने देताना जशी त्यात समृद्धीची भावना दडलेली असते, तशीच आपल्या आचारातून आणि विचारांतून दुसर्‍याच्या जीवनात आनंद निर्माण करण्याची वृत्ती वाढीस लागली पाहिजे.

 

नात्यांमधील दुरावा मिटवणे, एकमेकांविषयीचे पूर्वग्रह दूषित न ठेवता स्नेहाचा हात पुढे करणे आणि संवादाची तुटलेली साखळी पुन्हा जोडणे हेच खरे विचारांचे सोने वाटणे होय. आजचा डिजिटल युग माणसांना एकमेकांच्या जवळ आणत असला, तरी मनांमधील अंतर वाढवत चालला आहे. अशा वेळी दसर्‍याचा हा सण माणसाला माणसाशी आत्मिक पातळीवर जोडणारा दुवा ठरला पाहिजे.

 

एकमेकांच्या सुख-दुःखात सहभागी होण्याची वृत्ती जेव्हा समाजात वाढीस लागेल, तेव्हाच या उत्सवाचा खरा आनंद आपल्याला घेता येईल. दसर्‍याचा एक अत्यंत महत्त्वाचा पैलू म्हणजे सीमोल्लंघन. जुन्या काळात राजे-महाराजे नवीन मोहिमा आखून आपल्या राज्याच्या सीमा विस्तारण्यासाठी दसर्‍याच्या मुहूर्तावर निघत असत. आजच्या काळात सीमोल्लंघन म्हणजे केवळ भौगोलिक सीमा ओलांडणे नव्हे, तर स्वतःच्या संकुचित विचारांच्या, आळसाच्या आणि अज्ञानाच्या सीमा ओलांडून पुढे जाणे होय.

 

आपल्यातील उणिवांवर मात करून ज्ञानाच्या, तंत्रज्ञानाच्या आणि प्रगतीच्या नव्या क्षितिजांना कवेत घेणे म्हणजे आजचे खरे सीमोल्लंघन आहे. समाजात पसरलेल्या जातीयता, अंधश्रद्धा, विषमता आणि पर्यावरणाचा र्‍हास यांसारख्या अनिष्ट रूढी-परंपरांच्या सीमा ओलांडून एका नव्या, प्रगतशील आणि सर्वसमावेशक समाजाची निर्मिती करणे हीच आज विजयादशमीच्या दिवशी आपली खरी निष्ठा ठरेल. आपल्या विचारांना संकुचिततेच्या चौकटीतून बाहेर काढून विश्वात्मक दृष्टिकोन स्वीकारणे म्हणजेच आजचे खरे सीमोल्लंघन मानले पाहिजे.

 

जेव्हा एखादा तरुण आपल्या आळसावर मात करून नवीन कौशल्य शिकतो, जेव्हा एखादा नागरिक पर्यावरणाच्या रक्षणासाठी स्वतःहून पुढाकार घेतो, किंवा जेव्हा समाज जात-पातींच्या भिंती ओलांडून एकजुटीने उभा राहतो, तेव्हा खर्‍या अर्थाने सीमोल्लंघन घडून येते. शस्त्रपूजा हा विजयादशमीचा आणखी एक अविभाज्य भाग आहे. पूर्वजांनी ज्या साधनांच्या आधारे आपले रक्षण केले आणि उपजीविका भागवली, त्या साधनांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याची ही सुंदर परंपरा आहे. आजच्या दिवशी केवळ पारंपरिक शस्त्रांचीच नव्हे, तर माणसाच्या कौशल्यांची, विचारांची आणि तंत्रज्ञानाची पूजा करणे आवश्यक आहे.

 

शिक्षकासाठी त्याचे पुस्तक आणि लेखणी, शेतकर्‍यासाठी त्याचा नांगर, कामगारासाठी त्याची अवजारे आणि संगणक अभियंत्यासाठी त्याचे लॅपटॉप हेच आजचे शस्त्र आहे. या साधनांचा वापर सत्याच्या, ज्ञानाच्या आणि जनकल्याणाच्या मार्गावर करणे म्हणजेच खर्‍या अर्थाने शस्त्रपूजा करणे होय. जेव्हा तंत्रज्ञान आणि कौशल्याचा उपयोग मानवतेच्या कल्याणासाठी होतो, तेव्हाच खर्‍या अर्थाने विजयाची पहाट होते. माहिती आणि तंत्रज्ञानाच्या या युगात बुद्धी, ज्ञान आणि विवेक हीच आपली सर्वात मोठी शस्त्रे बनली आहेत.

 

या शस्त्रांचा गैरवापर रोखणे आणि त्यांचा उपयोग समाजातील शेवटच्या घटकापर्यंत प्रगतीचा प्रकाश पोहोचवण्यासाठी करणे ही प्रत्येक सुजाण नागरिकाची जबाबदारी आहे. जेव्हा आपली ही आधुनिक शस्त्रे विधायक कामासाठी वापरली जातील, तेव्हाच समाज समृद्धीच्या शिखरावर पोहोचू शकेल. आपल्या सभोवताली डोकावून पाहिल्यास लक्षात येते की, आजचा समाज अनेक नव्या आव्हानांना तोंड देत आहे. भ्रष्टाचार, हिंसाचार, द्वेष आणि स्वार्थ यांसारख्या आधुनिक राक्षसांनी माणसाच्या मनावर कब्जा मिळवला आहे.

 

या सर्व वाईट प्रवृत्तींचा पराभव करायचा असेल तर प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःच्या आत झाकून पाहणे गरजेचे आहे. जोपर्यंत आपण आपल्या मनातील अज्ञान, अहंकार आणि ईर्ष्या यांचा त्याग करत नाही, तोपर्यंत बाहेर पसरलेल्या असत्याचा पराभव करणे अशक्य आहे. विजयादशमी हा सण आज आपल्याला स्वतःशीच एक नवे युद्ध पुकारण्याची आणि आत्मशुद्धीच्या मार्गावर चालण्याची प्रेरणा देतो.

 

समाजातील अनिष्ट प्रवृत्तींविरोधात लढा देण्यापूर्वी माणसाला स्वतःच्या मनः स्थितीवर विजय मिळवावा लागतो. अंतर्मनातील असत्य, स्वार्थ आणि ईर्ष्या यांचा बळी दिल्याशिवाय सत्याचा विजय शक्य नाही. हीच आत्मशुद्धी मानवी जीवनाला आणि संपूर्ण समाजाला एका नव्या नैतिक उंचीवर घेऊन जाते. विजयादशमीचा सण हा भूतकाळातील घटनांचे केवळ स्मरण करण्याचा दिवस नसून तो भविष्यासाठी एक नवी दिशा ठरवण्याचा दिवस आहे.

 

सत्याचा मार्ग कठीण असू शकतो, पण तोच अंतिम विजयाकडे घेऊन जातो, हा विश्वास आजचा दिवस आपल्याला देतो. चला तर मग, या विजयादशमीच्या शुभमुहूर्तावर मनातील नकारात्मकतेचे दहन करूया, विचारांचे सोने वाटून माणसांना माणसांशी जोडूया आणि ज्ञानाचे सीमोल्लंघन करत एका समृद्ध, शांततापूर्ण आणि पुरोगामी समाजाच्या निर्मितीसाठी संकल्पबद्ध होऊया. सत्याचा आणि सन्मार्गाचा हा प्रवास सोपा नसला तरी तोच एकमेव मार्ग समाजाला प्रगतीकडे नेऊ शकतो. आजच्या या पावन प्रसंगी आपण सर्वजण मिळून एक नवा संकल्प करूया आणि अंधाराकडून प्रकाशाकडे जाणार्‍या या प्रवासाचे साक्षीदार व भागीदार बनूया. सर्व वाचकांना विजयादशमीच्या हार्दिक शुभेच्छा!